Selecteer een pagina

Het citaat moet beschermd worden! Stop met uitleggen!

Wat is dat toch, die drang van vooral online-nieuwsjournalisten om citaten van geïnterviewden uit te leggen.

Vooral NOS.nl heeft er een handje van om menig citaat tot in het diepst van zijn vezels te becommentariëren.

De schuldigen zitten voornamelijk bij de sportredactie waar de uitlegdrang van de verantwoordelijke redacteuren soms potsierlijke vormen aanneemt. Zie in dit artikel deze draak van een uitleg:

Vindt Vormer nu dat hij geslaagd is voor zijn examen? “Ik hoop het wel, we zijn er nog niet. Ik ben in ieder geval heel blij met mijn debuut en dat ik zo gespeeld heb. Maandag weer”, nam hij alvast een voorschot op het treffen met Italië.

En neem het citaat uit dit artikel:

Oranje heeft hier nu eigenlijk meer te verliezen dan te winnen”, merkt Elshoff op. 

Ja, dat is inderdaad “een opmerking”. Gunst.

Het heeft iets bevoogdends. Alsof de lezer van het artikel het hem opgediende nieuws niet kan bevatten zonder dat een overduidelijk uitleggend citaat ook nog eens wordt benoemd als een uitleg. Het leidt tot een soort kleuterjournalistiek.

Het doet me denken aan mensen die op elke deur in hun huis een bordje hebben hangen met daarop de naam van de ruimte achter die deur: “WC” voor een wc, “badkamer” voor een badkamer, en, ja, zelfs “slaapkamer” voor een slaapkamer.

We kunnen gissen naar het “waarom” van deze uitlegfetisj. Wellicht krijgen redacteuren de opdracht van hun meerderen om in hun artikelen rekening te houden met laaggeletterden, of anderszins met mensen die moeite hebben met het doorgronden van het gesproken woord zoals dat in een citaat zit vervat.

Ik ben van mening dat de uitleg, zoals die in persoonsvorm en onderwerp wordt benadrukt – “neemt hij een voorschot op maandag”, “merkt hij op”- afleidt van het citaat zelf.

Als voorbeeld een citaat uit een nieuwsartikel:

Het Ziekenfonds vond dat doctoren boven de 65 minder kwaliteit leverden. De rechter vroeg toen: hoe bewijs je dat? Dat konden ze niet. Dus toen heb ik de zaak gewonnen”, vat hij samen.

In bovenstaande zin ligt de nadruk te veel op het samenvatten door de geciteerde. Dat die dat aan het doen is. Het citaat zelf lijdt daaronder. En dat is verdrietig.

Misschien is het de angst om te veel “zegt hij”, te gebruiken. Of: “Aldus Pietersen.” Dat is een misvatting. Het neutrale en wat vlakke “zegt hij/zij/de koning/etc” is een eerbetoon aan wát er is of wordt gezegd. Het laat de gesproken taal in het citaat leven.

Maar goed, dit is ook maar een mening.

 

 

Woord van de dag: querulant

Toen ik nog bij het zakenblad Quote werkte – toch alweer twaalf jaar geleden- , ontving ik met enige regelmaat brieven, en de laatste jaren vooral mails, van mensen die meenden dat hun (groot) onrecht was aangedaan door bedrijven dan wel de overheid (dan wel het Koninklijk Huis).

Ook de andere redacteuren kregen post van boze burgers. Zij die er al wat langer werkten, hadden een eigen bestandje van “querulanten” opgebouwd met wie zij zich na verloop van tijd zelfs een beetje verbonden voelden.

Zij waren vooral geliefd vanwege het kleurrijke proza waarvan zij zich vaak bedienden, en een soms nog kleurrijkere fantasie – de echte mafklappers schreven lange, handgeschreven epistels in een griezelig net handschrift, met eindeloze verhandelingen over Prins Bernhard, en hoe deze medeverantwoordelijk was voor het nazileger dat onder de Noordpool werd gekloond.

Je kon als journalist het querulantenleger niet zomaar terzijde schuiven. Wie weet was het vermeende onrecht hun aangedaan helemaal niet zo vermeend, maar had er inderdaad ergens iemand in een bedrijf of overheidsinstelling vreselijk staan prutsen (of erger) waardoor onschuldige, ondernemende burgers zomaar het faillissement in werden gejaagd, huis kwijt, echtscheiding, verblijf in daklozencentrum, enzovoorts, enzoverder. Het kwám (en komt) voor.

Zo had ik een querulant wiens totale vermogen, ongeveer zeven miljoen gulden, in een beleggingsfonds van een grote verzekeraar was gestopt die daar zeer slordig mee was omgesprongen. De man was alles kwijt, had ook nog eens een advocaat gehad die op cruciale momenten de verkeerde beslissingen nam of niet thuis gaf.

Hij had met recht iets om over te klagen. Zijn tragiek: hij sprak de taal van het systeem niet, kreeg overal het spreekwoordelijke deksel op de neus. Ja, en dan ga je queruleren, met in zijn geval zeer grote persoonlijke gevolgen, waar ik nu niet op in wil gaan.

Sommigen querulanten van toen groeiden uit tot nationale bekendheden die journalisten van naam wisten te winnen voor hun klaagzang en hun complottheorieën, vaak twee handen op één buik. Hun naam noemen, is niet zonder gevaar; voor je het weet heb je tot in lengte der dagen hun digitale aandacht en die van hun volgelingen, want sociale media zijn de natuurlijke habitat waar querulanten aller landen elkaar eenvoudig weten te vinden.

Mooi woord, eigenlijk, querulant. Een gedicht op zichzelf met die zeldzame “q”, en dan die é-, ú- en áh-klank. Het stamt af van het Latijnse werkwoord “queror”, dat “klagen” betekent. Het woord “querulant” werd in 1793 binnen het Pruisische recht opgenomen in de betekenis van “iemand die voortdurend rechtszaken aanspant”.

Met dat type heb ik zelf ook te maken gehad toen ik eens voor Quote een vrouw interviewde die al tien jaar tegen haar ex procedeerde, twee keer tot aan de Hoge Raad, en die twee rechtszaken had gevoerd tegen voormalige advocaten, om na publicatie van mijn artikel ook tegen mij een kortgeding te beginnen, dat ze verloor (de leeftijden van de kinderen klopten niet helemaal in het stuk, slordig, maar geen halszaak).

Vroeger kende de psychiatrie het begrip “querulantenneurose”, dat het best kan worden vertaald als “volhardend dysfunctioneel klagen”. Dat dekt de lading eigenlijk wel mooi, want ook wij journalisten van Quote waren destijds onder de indruk van de volharding waarmee deze mensen hun noeste arbeid verrichtten – want dat was het vaak: klagen als vorm van dagbesteding.

Daar kan je lacherig over doen, maar mijn ervaring heeft geleerd dat échte querulanten meestal tragische wezens zijn, Don Quichottes tegen wil en dank die de strijd aangaan met het systeem omdat zij daar ooit, om wat voor reden dan ook, zijn vastgelopen. Het kan ons allemaal overkomen.

Slachtoffertje

Afgelopen week werd een negenjarig jongetje op de Reeuwijkse plassen overvaren door een boot. Hij kwam daar bij om het leven. Gratis dagblad Metro wijdde er een artikeltje aan. In het stukje staat de volgende zin: “Waarschijnlijk is het slachtoffertje achter op de boot gaan staan en werd er vervolgens gas gegeven.”

“Slachtoffertje,” media zijn dol op het woord, leert Google ons. Zowel in Nederland als in Vlaanderen. Zoals Nederlanders überhaupt al liefhebbers zijn van verkleinwoordjes.
Maar wat is er dan mis met “slachtoffertje”? Tafel wordt “tafeltje” wanneer die tafel klein is. Slachtoffer wordt “slachtoffertje” wanneer het slachtoffer een kind is. Logisch. Toch?

Hier wreekt zich het verschil tussen dingen en levende wezens. Verkleinwoorden van dingen hebben uitsluitend te maken met de maat van het object. Een Volkswagen Kever is een autootje. Een bed in het huis van de Zeven Dwergen is een bedje. Maar wanneer mensen een verkleinwoord gebruiken voor andere mensen of voor dieren, doen zij dat om hun vertedering uit te drukken – ironie even buiten beschouwing gelaten. Wij zeggen “wat een schatje”, “dotje”, en soms ook “drolletje” (ook typisch Nederlands: de liefde voor de ander die wordt uitgedrukt in poep) bij het aanschouwen van een kleuter in een box, of van een Labrador puppy die met gesloten ogen lurkt aan de tepel van zijn moeder. Maar welke vertedering heeft het jonge slachtoffer? Is het vertederend wanneer een kind is geschept door een bestelbusje? Of wordt het verkleinwoord gebruikt om de zieligheid te benadrukken van het feit dat juist een kind het slachtoffer is?

“Slachtoffertje” is pervers. Iets wordt schattig gemaakt wat niet schattig is. Als het alleen maar om de leeftijd van het slachtoffer te doen is, dan zouden media ook de jonge dader een verkleinwoord moeten geven: “Het verkrachtertje werd later in het Prinses Wilhelmina Plantsoen gearresteerd.” Of: “Het moordenaartje was net met zijn opa en oma naar de film ‘Bassie en Adriaan en het geheim van de schat’ geweest.” De lezer van deze zinnen zou denken dat de auteur er van een gevoelsarme gek is, een sadist. Immers: de hypothetische jonge daders worden schattig gemaakt. Alsof de verkrachting en de moord vertederend zijn.
Slachtofferschap is niet aan leeftijd gebonden. Een slachtoffer is een slachtoffer, ongeacht of het een bejaarde betreft of een peuter. “Slachtoffertje” doet afbreuk aan het slachtofferschap, maakt het vertederend, plaatst een fout strijkorkestje achter het leed dat het slachtoffer heeft ondergaan.